W 21 miesiącu schodzi ze schodów za pomocą osoby dorosłej, umie budować wieżę z kilku klocków, pokazuje obrazki w książce, sygnalizuje swoje potrzeby fizjologiczne.
W 24 miesiącu chodzi i biega pewnie, schodzi ze schodów bez pomocy osób dorosłych, kopie piłkę, zaczyna bazgrać, dużo mówi zdaniami i woła domowników po imieniu, naśladuje dorosłych (np. usypia i karmi lalkę), ma poczucie własności, niechętnie bawi się z innymi dziećmi, woli towarzystwo dorosłych i oczekuje pieszczot.
Jeżeli nie możemy dziecku zapewnić samodzielnego pokoju, to powinno mu się wydzielić chociaż mały "kącik", w którym będzie stało jego łóżeczko, regał lub szafka na zabawki i przedmioty codziennego użytku. Mimo że odporność dziecka na zakażenia jest w tym wieku znacznie większa niż u niemowląt, to jednak zrobimy dobrze, jeżeli będziemy je nadal chronić przed zbyt dużymi skupiskami dzieci i osób dorosłych.
Uwzględniając właściwości rozwoju psychomotorycznego dziecka, powinno się tak organizować jego program dnia, aby się nie męczyło, a równocześnie mogło zaspokoić swoje zainteresowania.
Na wszystkie pytania "co to", "po co" i "dlaczego"! trzeba udzielać dziecku poprawnych i wyczerpujących odpo-| wiedzi, mimo że jest to czasem trochę męczące. Rozmowy] z dzieckiem rozwijają jego psychikę i mają bardzo duże znaczenie wychowawcze.
Jeżeli dziecko chodzi do żłobka, to personel tego zakładu musi zrobić wszystko, aby i w tym zakresie zastąpić dziecku matkę. Pisałem już, że w żłobku każde dziecko ma założoną kartę rozwoju psychomotorycznego, w której notuje się wszystkie jego postępy w tym zakresie, a także wykorzystuje się te dane przy opracowywaniu programu dnia.
Kąpiel dziecka do drugiego roku życia powinna się odbywać codziennie. Wodę o temperaturze 37°C, której używaliśmy do kąpieli noworodka i małego niemowlęcia, możemy teraz nieco ochłodzić, nawet do 33°C. Wydłużyć też należy czas kąpieli do 10—15 minut, a u trzylatków — nawet do 20 minut. Najlepszą porą kąpieli jest wieczór. Do kąpieli używamy specjalnych mydeł dla dzieci, a także mydła "Oro". Jeżeli mamy odpowiednie do tego warunki, można dzieci kąpać również pod prysznicem.
Ubranie. Dwuletnie dziecko może być już ubierane do spania w piżamkę flanelową lub cieńszą, w zależności od temperatury otoczenia. Piżamka powinna być wystarczająco luźna, tak aby nie krępowała ruchów dziecka. W ciągu dnia ubieramy dziecko stosownie do temperatury otoczenia, zawsze jednak pamiętając, że przegrzanie jest bardziej szkodliwe od oziębienia. Nadal nie powinno się stosować ubiorów z włókien sztucznych i odzieży z czystej wełny, która może drażnić skórę.
Generalną zasadą w tym wieku jest takie ubieranie, aby ubranie nie krępowało jego ruchów i gwarantowało całkowitą swobodę poruszania się i zabawy. Ubieranie małego dziecka do zabawy na świeżym powietrzu musi być odpowiednie do istniejących warunków atmosferycznych.
Nawe! w okresie mroźnej zimy nie wolno zakładać dziecku do zalrawy na dworze kożuszka ani futerka. Bardzo ważnym zagadnieniem jest także jakość stosowanego u dzieci obuwia. W żadnym wypadku dziecko nie może chodzić przez cały dzień w kapciach lub innym miękkim obuwiu.
W okresie deszczowym i zimy można dziecku zakładać na nóżki botki z gumy, najlepiej jednak na grubą podeszwę lub kapcie. W czasie spacerów nie wolno dziecku przewiązywać szalikiem ust i nosa. Jest to stary i niczym nie uzasadniony nawyk, pokutujący jeszcze w niektórych rodzinach. Dziecko,które systematycznie wychodzi na świeże powietrze, może przebywać na dworze praktycznie o każdej porze roku i przy każdej pogodzie. Zbyt rzadkie przebywanie dziecka na świeżym powietrzu powoduje zmniejszenie odporności, brak apetytu i zaburzenia snu.
Do końca 2 roku życia powinno dziecko 2 razy dziennie, poza nocą, odpoczywać w łóżeczku. Dzieci starsze, do czwartego roku już tylko raz dziennie, w połowie dnia, około 1—2 godzin.