19. Mają własne potrzeby. Książki poświęcone, podobnie jak ta, wychowywaniu
dzieci kładą tak wielki nacisk na ogrom potrzeb dziecka - mówią o miłości,
zrozumieniu, cierpliwości, konsekwencji, stanowczości, ochranianiu, partnerstwie,
zapotrzebowaniu energetycznemu i witaminach - że w rezultacie rodzice
czują się fizycznie i psychicznie wyczerpani przeczytawszy tylko o tym, czego się
od nich oczekuje. Odnoszą wrażenie, iż nie wolno im mieć własnych potrzeb.
Przychodzi im do głowy, że autor, który staje cały czas po stronie dzieci, winiłby
natychmiast rodziców, gdyby działo się cokolwiek złego.
Byłoby sprawiedliwie, gdyby ta książka miała taką samą liczbę stron
omawiających autentyczne potrzeby rodziców, frustracje, jakie ciągle przeżywają
w domu i poza nim, gdyby opisywała, jak bywają zmęczeni i jaką pomocą byłyby
dzieci bardziej czułe i wrażliwe. Fakt pozostaje faktem, że wychowywanie
dziecka, to praca długa i trudna, a rodzice są przecież tak samo ludźmi, jak
dzieci.


20. Bywają dzieci trudniejsze niż inne. Istnieje wiele przekonywających dowodów
na to, że dzieci przychodzą na świat z różnymi temperamentami. Rodzice nie
składają zamówień - biorą to, co dostają. A sami mają także uformowany
charakter i nie zmienią go z dnia na dzień. Dwoje łagodnych z natury małżonków
idealnie nadawałoby się do wychowywania dziecka o delikatnej, wrażliwej
osobowości, byliby zdolni pozostawiać mu wiele swobody, aby wyrastało na ludzi.
Potrzeby dzieci rzutują w sposób zasadotwórczy na budżet rodzinny, począwszy
od płacenia wysokich czynszów lub spłacania długu hipotecznego za- odpowiednio
większy dom oiy mieszkanie, do butów.


22. Nadmierna ofiarność i zaabsorbowanie. Wielu skrupulatnych młodych ludzi,
stając po raz pierwszy w*c*iliczu odpowiedzialności rodzicielskiej, czuje, że
powinni oto zrezygnować całkowicie ze swobody i wszystkich dotychczasowych
przyjemności - nie tyle ze względów praktycznych, ile dla samej zasady.
Niektórzy stają się po prostu obsesyjni. Zapominają o ulubionych rozrywkach
i zainteresowaniach. Jeśli nawet w sprzyjającej sytuacji wymkną się z domu, czują
się tak winni, że nie może być mowy o prawdziwej przyjemności. Stają się nudni
dla przyjaciół i nawzajem dla siebie. W końcu taka niewola budzi rozdrażnienie.
Podświadomie zaczynają żałować, że mają dziecko.

Pokusa całkowitego oddania się dziecku powinna być zwalczana. Poświęciwszy
ile trzeba czasu i trudu dziecku, wyrównajcie to sobie i wyjdźcie gdzieś razem.
Spróbujcie wcisnąć do programu ulubione rozrywki i lekturę, pójść do przyjaciół
(a tam dokonać wysiłku na miarę herkulesową, żeby nie mówić o dziecku)
Pamiętajcie o sobie nawzajem, nie żałujcie jedno drugiemu uśmiechu i przyjaznego
słowa.


23. Rodzice powinni oczekiwać od dzieci wzajemności. Skoro posiadanie dzieci
oznacza rezygnację z tak wielu rzeczy, oddani rodzice oczekują od dzieci czegoś
w zamian: nie słów podzięki za powołanie do życia i opiekę — to byłoby za wiele
— ale czułości, przywiązania i gotowości przejęcia od rodziców norm postępowania
i celów życiowych. To nie są tylko egoistyczne oczekiwania. Rodzice pragną,
żeby wspomniane cechy pozwoliły dzieciom wyrosnąć na ludzi umiejętnie
i szczęśliwie współżyjących z otoczeniem. Gdy rodzice nie mają odwagi egzekwować
przyzwoitego zachowania — bo niewłaściwie zrozumieli teorie o nieskrępowanym
rozwoju osobowości, bo z natury są skłonni do poświęceń, bo wreszcie
boją się stracić sympatię dziecka — zawsze czują się potem urażeni złym
zachowaniem. Tłumiony gniew rośnie, sami nie wiedzą co robić. Sytuacja staje się
męcząca i dla dzieci. Czują się winne i zaniepokojone, a sprowokowane zarazem
do coraz większych wymagań. Gdy np. zasmakują w późnym chodzeniu spać,
a rodzice będą się bali pozbawić je tej przyjemności, po kilku miesiącach mogą
mieć w domu antypatycznych tyranów, trzymających ich na nogach do późnych
godzin nocnych. Z kolei takie tyranizowanie może wyzwolić u rodziców postawę
agresywną. Jeżeli natomiast matce i ojcu nie zabraknie odwagi, żeby okazać
stanowczość, przekonają się sami, jak szybko dzieci zrobią się „słodkie", i oni
sami też.

Innymi słowy, nieumiejętność egzekwowania poprawnego zachowania doprowadzi
w końcu do niewłaściwych odczuć w stosunku do własnych dzieci, przy
czym one same nie będą się czuły szczęśliwe, jeżeli ich zachowanie będzie stale
naganne.


24. Nie da się uniknąć gniewu. Idealistycznie nastrojeni młodzi ludzie w przededniu
macierzyństwa i ojcostwa uważają prawdopodobnie, że sprawdzą się
w tych rolach, jeżeli wykażą nieograniczoną cierpliwość i bezmiar uczucia
w stosunku do niewinnego maleństwa. A to nie leży w granicach ludzkich
możliwości. Gdy mała czy mały płacze od kilku godzin z wyraźną złością, mimo
waszych cierpliwych wysiłków, by ją czy jego uspokoić, przestajecie być wreszcie
zdolni do ciepłych uczuć. Tak samo nie jesteście do nich zdolni, gdy podrośnięty
już malec złamie wyraźny i znany mu dobrze zakaz. Być może nie był w stanie
oprzeć się pokusie, bo aż tak zafascynował go jakiś kruchy przedmiot, będący
waszą własnością, lub tak bardzo ciągnęło go do dzieci po drugiej stronie ulicy.
A być może „pogniewał się" na was, bo mu czegoś odmówiliście, czy był zły na
siostrzyczkę, bo jej poświęciliście więcej uwagi. Zachował się więc nagannie
z czystej przekory. Gdy dziecko łamie oczywisty i zrozumiały dla niego zakaz,
nikt nie jest w stanie pozostać zimnym posągiem sprawiedliwości. Jak każdy
ojciec i matka, wiecie doskonale, na czym polega dobre i złe zachowanie.
Nauczono was tego w dzieciństwie. To wasz zakaz został złamany. Prawdopodobnie
zniszczony został przedmiot stanowiący waszą własność.


25. Lepiej przyznać się do gniewu otwarcie. Mówiłem dotąd o zniecierpliwieniu
i gniewie rodziców jako o zjawisku od czasu do czasu nieuniknionym. To
prowadzi do równie ważnego pytania: „Czy rodzice mogą przejść do porządku
dziennego nad własnymi wybuchami złości?" Tym, którzy nie stawiają sobie
nadmiernie wysokich wymagań, nietrudno jest się z tym pogodzić. Kochająca
matka, z usposobienia swobodna, bezpośrednia, gdy jej synek mocno dokuczył,
powie półżartem do przyjaciółki: „Myślę, że nie wytrzymam z nim w domu ani
minuty dłużej" albo: „Prawdziwą przyjemność sprawiłoby mi porządne przetrzepanie
mu skóry". Niczego takiego w rezultacie nie zrobi, ale nie wstydzi się tych
myśli przed przyjaciółką i przed sobą. Uspokoi się, przyznawszy się do nich bez
ogródek, a tym bardziej dając upust złości w słowach. W ten sposób łatwiej jej
będzie uświadomić sobie, w czym folgowała dziecku i czemu należy położyć kres.
Natomiast te matki i ojcowie, którzy stawiają sobie w tym zakresie nieosiągalne
cele, którzy wprawdzie wpadają czasami w złość, ale są przekonani, iż dobrym
rodzicom nie powinno się to zdarzać, naprawdę potrafią się zadręczyć. Gdy
wykryją u siebie narastającą agresję, to albo uginają się pod ciężarem winy, albo
próbują zaciekle zaprzeczać istnieniu tego uczucia. Oczywiście, próba tłumienia
emocji tego typu prowadzi do ujawniania się ich w inny sposób - manifestujący
się jako napięcie, zmęczenie lub ból głowy. Jeszcze innym pośrednim ich wyrazem
może stać się nadopiekuńczość. Matka, która nigdy nie byłaby w stanie przyznać
się, że nieraz wyzwala się u niej postawa antagonistyczna w stosunku do dzieci,
wyobraża sobie w to miejsce najstraszniejsze rzeczy, jakie im zagrażają ze
wszystkich stron; niepokoją ją ponad miarę np. zarazki czy ruch uliczny. Próbuje
zażegnać domniemane niebezpieczeństwa, nie opuszczając dzieci ani na chwilę, ^
może je za bardzo uzależniać.

Zwracając uwagę na problemy, jakie powstają, gdy nie dopuszcza się nawet
myśli o autentycznym gniewie, robię to nie tylko w celu ulżenia ciężko to
przeżywającym rodzicom. W zasadzie wszystko, co unieszczęśliwia rodziców
unieszczęśliwia także dzieci. Jeżeli matka czy ojciec uważają, że nieprzyjazne
uczucia są do tego stopnia okropne, że nie można się do nich przyznać, tenże sam
lęk przekazują dziecku. W poradniach wychowawczych mamy do czynienia
z dziećmi, które odczuwają lęk przed wyimaginowanymi niebezpieczeństwami
- boją się insektów, pójścia do szkoły, rozłąki z rodzicami — a po badaniach
okazuje się, że wspomniane lęki to transformacja wrogich uczuć w stosunku do
rodziców, do czego te skłonne do perfekcjonizmu dzieci nie ośmieliłyby się
przyznać.

Ujmując to inaczej — dzieci czują się lepiej z rodzicami, którzy nie boją się
okazywać gniewu, bo wtedy własna złość obciąża je w mniejszym stopniu.
A usprawiedliwiony gniew, wyrażony tak czy inaczej, oczyszcza atmosferę
i pozwala wszystkim odetchnąć. Z jednym poważnym zastrzeżeniem - nie każdy
antagonizm skierowany przeciwko dzieciom jest usprawiedliwiony. Nieraz spotkacie
oschłych, nie kochających rodziców, którzy karcą dziecko bez przerwy
przez cały dzień, wrzeszcząc na nie i bijąc je bez powodu i bez uczucia wstydu. To,
co mówiłem, odnosi się więc do tych rodziców, których sumienność i oddanie
dzieciom nie budzi wątpliwości.

Jeżeli kochająca matka czy ojciec są rozdrażnieni w ciągu całego prawie dnia
(niezależnie od tego, czy dają temu otwarcie wyraz, czy nie) to znaczy, że cierpią
z powodu silnego napięcia emocjonalnego i bezwzględnie potrzebują pomocy ze
strony psychiatry czy pracownika socjalnego (punkt 633). Ich rozdrażnienie może
mieć zupełnie inne podłoże.


26. Kłótnie między rodzicami. Utarczki słowne to nie powód do wstydu.
Rodzicom, którzy nie żyją ze sobą w zgodzie, nieraz bardzo zależy na ukryciu
tego przed dziećmi i często wydaje im się, że dzieci nie wiedzą, co się dzieje
w domu. Z pewnością lepiej unikać tych najgorętszych kłótni przy dzieciach, ale
nie łudźmy się, że są one nieświadome istniejących napięć. Kiedy dziecko
nieoczekiwanie pojawia się w trakcie sceny małżeńskiej, trzeba - jak sądzę
- przyznać się po prostu do sprzeczki, a nie milknąć i surowym tonem
nakazywać wyjście z pokoju. Zdrowsza jest chyba atmosfera w rodzinie, jeśli
kłótnie, nawet między dorosłymi, traktuje się jako jeden z aspektów współżycia,
co nie wyklucza miłości i wzajemnego szacunku, a na pewno nie oznacza końca
świata.


27. Dzieci lubią być trzymane w ryzach. Mówiąc tyle o irytacji, mogłem zostać
opacznie zrozumiany. Większość z nas, jeżeli życie rodzinne przebiega dość
gładko, popada w złość i rozdrażnienie tylko w chwilach przypadkowych
kryzysów, choć — jak wszyscy wiemy — są dni, kiedy zdarzają się one częściej niż
kiedy indziej.