Jak już wspomniano w rozdziale poprzednim, w życiu człowieka istnieją okresy szczególnej wrażliwości na bodźce środowiskowe. Do takich m.in. należy prawie cały wiek dziecięcy i młodzieżowy; stąd ochrona zdrowia populacji w tym wieku zasługuje na szczególną uwagę, a jej jakość w znacznym stopniu decyduje o zdrowiu całego społeczeństwa.
Opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieżą obejmuje całokształt działań na rzecz ich zdrowia — od poczęcia do osiągnięcia pełnej dojrzałości biologicznej. W zakres tej opieki włączone są także problemy dotyczące prokreacji i planowania rodziny, a także ciąży, porodu, połogu kobiety.
Zadania i zakres opieki zdrowotnej nad dziećmi i młodzieżą są obecnie w znacznie większym stopniu uwarunkowane właściwościami biologicznymi, stanem zdrowia, potrzebami zdrowotnymi, psychicznymi i społecznymi.
Zgodnie z uprzednio podanym schematem obejmuje to opiekę zdrowotną otwartą (podstawową i specjalistyczną) w miejscu zamieszkania i nauki oraz opiekę zamkniętą.
Z uwagi na specyficzne i odrębne potrzeby zdrowotne w poszczególnych okresach życia wyróżnia się opiekę przedporodową i położniczą, opiekę nad noworodkami, małymi dziećmi, wreszcie nad starszymi dziećmi i młodzieżą.
Opieka nad zdrowiem dzieci i młodzieży w zakładach nauczania i wychowania ma swoją wieloletnią historię. Higiena szkolna bowiem jako oparty na wiedzy lekarskiej i ujęty w pewien system nadzór nad zdrowiem uczniów powstała w drugiej połowie ubiegłego wieku. Początkowo zajmowała się ona głównie higieną otoczenia i budynku szkolnego, a następnie nadzorem nad stanem zdrowia uczniów i wychowanków poprzez badania okresowe, wykrywanie chorób i zaburzeń, zwłaszcza najbardziej rozpowszechnionych w środowisku szkolnym.
Było to zatem działanie dotyczące środowiska szkolnego i jego wpływu na uczniów, a w związku z tym kształtowanie go zgodnie z potrzebami ustroju. Punktem wyjścia było więc środowisko, a higiena szkolna niewiele zajmowała się zmianami powstającymi w organizmie pod wpływem ujemnych czynników, a także fizjologiczną i patologiczną odczynowością ustroju.
Współczesna medycyna szkolna, jako część medycyny dzieci i młodzieży, chociaż kładzie duży nacisk na higienę środowiska nauczani? i wychowania, a zwłaszcza na jego czynne kształtowanie, za punkt wyjścia bierze konkretnego ucznia — jego stan zdrowia, szczególne i zróżnicowane potrzeby psychofizyczne i upodobania, a następnie środowisko, które na ten ustrój działa. W ten sposób środowisko jest uwzględniane jako źródło bodźców, które działają na ustrój, a ocena reakcji ustroju na te różnorodne bodźce zewnętrzne jest podstawą zapobiegania.
Współczesna medycyna szkolna zajmuje się więc dzieckiem we wszystkich momentach jego życia, zarówno w szkole, jak i w domu, w zespołach sportowych i organizacjach młodzieżowych. Zajmuje się dzieckiem chorym i dzieckiem zdrowym, uwzględniając jego zindywidualizowane potrzeby zdrowotne, dążąc nie tylko do zapobieżenia chorobie lub zwalczenia już istniejącej, ale także do umocnienia zdrowia. Na sprawy te kładzie się tak duży nacisk dlatego, że nie leczone zaburzenia zdrowia są szczególnie groźne w okresie szybko przebiegającego rozwoju.

Mierniki zdrowia

Aby ochrona zdrowia mogła być realizowana skutecznie i we właściwym zakresie, konieczne jest dokonywanie oceny stanu zdrowotnego ludności. Niestety nie dysponujemy bezpośrednimi, pozytywnymi, całościowymi miernikami zdrowia, rozumianego jako wartość pozytywna, obejmująca wiele elementów (przystosowanie fizyczne, psychiczne, społeczne).
Dlatego też wykorzystuje się mierniki pośrednie. Wśród tej kategorii mierników stosowanych do oceny zdrowia ludności wyróżnia się trzy zasadnicze grupy:
— mierniki związane ze stanem zdrowia poszczególnych osób lub populacji (dane demograficzne, dane o zgonach, zachorowaniach, o stanie odżywiania, rozwoju, sprawności fizycznej i psychicznej organizmu itp.);
— dane charakteryzujące warunki środowiskowe, które wpływają na stan zdrowia, czyli tzw. warunki zdrowotne (sytuacja żywnościowa kraju, poziom uprzemysłowienia, wykształcenia, zatrudnienie, wypoczynek ludności, pomoc społeczna itp.);
— dane charakteryzujące aparat i działalność służby zdrowia.