Większość wyżej wymienionych spraw jest domeną społecznej służby zdrowia, działającej przez swe zakłady — szpitale, sanatoria, przychodnie itp. Zakłady te opierają swoją działalność przede wszystkim na łączeniu lecznictwa z profilaktyką, rejonizacji zbliżającej miejsce zamieszkania podopiecznych do jego zakładu leczniczego, na zapewnieniu kompleksowej, ciągłej pomocy leczniczo-zapobiegawczej na najwyższym poziomie przez wzajemne uzupełnianie się przez wszystkie rodzaje zakładów leczniczych.
Zakłady te dzielą się na dwie grupy:
— zakłady opieki zdrowotnej otwartej, do których należą przychodnie, poradnie, ośrodki zdrowia, stacje pogotowia ratunkowego, niosące pomoc osobom zgłaszającym się lub chorym w domu. Spełniają one również funkcje zapobiegawcze w środowisku chorego i przeprowadzają masowe badania profilaktyczne;
— zakłady opieki zdrowotnej zamkniętej — jak szpitale, sanatoria, domy dla przewlekle chorych, izby chorych itp., zapewniające przebywającym w nich osobom pomoc leczniczo-zapobiegawczą oraz opiekę.
Współczesny aparat organizacyjny opieki zdrowotnej ulega systematycznemu przekształcaniu, jest powiększany i wzrasta jego złożoność (np. organizacja Zespołów Opieki Zdrowotnej — ZOZ). Niemniej głównym ogniwem w ochronie zdrowia ludności pozostaje nadal lekarz podstawowej opieki zdrowotnej (lekarz rejonowy, szkolny, przemysłowy), zajmujący się sprawami zdrowia ludzi zamieszkałych lub przebywających na danym terenie (w danym rejonie, szkole, zakładzie pracy itp.).
Tak więc zakłady społecznej służby zdrowia otwartej i zamkniętej chronią człowieka oddziałując bezpośrednio na niego w przychodni, w domu, w szkole, w pracy. Natomiast ochroną środowiska w aspekcie potrzeb zdrowotnych człowieka zajmuje się wydzielona część społecznej służby zdrowia — służba sanitarno-epidemiologiczna, która jest aparatem wykonawczym Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Do zadań wojewódzkich i terenowych państwowych inspektorów sanitarnych, mających prawo do wiążących decyzji w sprawach sanitarnych oraz w kierowanych przez nich stacjach sanitarno-epidemiologicznych, należą w szczególności:
— kontrola i nadzór nad higieną środowiska naturalnego (gleba, powietrze, woda), bytowania, pracy;
— kontrola i nadzór higieniczny warunków produkcji, obrotu i jakości zdrowotnej środków spożywczych mających wpływ na zdrowie człowieka; ,
— kontrola i nadzór sanitarny w dziedzinie zapobiegania i zwalczania chorób zakaźnych i niezakaźnych mogących występować masowo;
— kontrola i nadzór sanitarny w zakresie lokalizacji obiektów, zagospodarowania terenów;
— kontrola i nadzór sanitarny warunków higienicznych w placówkach nauczania i wychowania i opieki nad dziećmi i młodzieżą oraz w ośrodkach wypoczynku dla dzieci i młodzieży;
— inicjowanie i koordynowanie oraz nadzór działalności oświatowo--zdrowotnej prowadzonej przez zakłady służby zdrowia, a także współpraca w dziedzinie oświaty zdrowotnej z innymi instytucjami i organizacjami.
Wymienione zadania są realizowane przez poszczególne jednostki organizacyjne stacji sanitarno-epidemiologicznych, wyposażone w rozliczne laboratoria. W skład stacji wchodzą m.in. dział higieny komunalnej, higieny żywności i żywienia, higieny pracy, epidemiologii, higieny dzieci i młodzieży, oświaty zdrowotnej i szereg innych. Jednostki te dzielą się na bardziej wyspecjalizowane zespoły, np. oddział higieny dzieci i młodzieży dzieli się na sekcje: higieny wieku przedszkolnego, higieny szkolnej, higieny uniwersyteckiej, higieny rekreacji i wypoczynku — obejmując swoim zasięgiem wszystkie sprawy higieny środowiska, w którym przebywają dzieci i młodzież, oraz higieny nauczania i wychowania w tych placówkach.
W zakresie ochrony środowiska człowieka służba sanitarno-epidemiologiczna ściśle współpracuje z Państwową Inspekcją Ochrony Środowiska oraz innymi instytucjami i organizacjami. Zajmują się one ochroną środowiska w znacznie szerszym aspekcie, nie tylko bezpośrednich potrzeb człowieka. Współpraca ta jest szczególnie ważna np. w zakresie ochrony wód, powietrza, gleby, przed zanieczyszczeniami szkodliwymi dla organizmu ludzkiego, a zwłaszcza aktywnego kształtowania środowiska, zgodnego z potrzebami człowieka.
Ochrona zdrowia dzieci i młodzieży