Ochrona zdrowia człowieka może być realizowana przez rozwijanie zdolności przystosowawczych ustroju z jednej strony, a eliminowanie ze środowiska człowieka szkodliwych dla niego czynników z drugiej. Z tych względów nie jest dziś ona wyłączną domeną służby zdrowia, ale również wchodzi w zakres działania szeregu instytucji i organizacji o różnych specjalnościach, a także poszczególnych osób.
W ochronie zdrowia realizowanej przez medycynę można wyróżnić trzy podstawowe kierunki działalności.
Pierwszy — najstarszy, wynikający z istoty cierpienia człowieka w czasie choroby — to leczenie chorób i łagodzenie dolegliwości (terapia, rehabilitacja). Jest to tzw. medycyna lecznicza, z którą człowiek styka się jako pacjent, gdy zgłasza się do placówki służby zdrowia w czasie choroby lub w razie pojawienia się dolegliwości.
Drugim kierunkiem działania medycyny jest zapobieganie powstawaniu chorób (medycyna zapobiegawcza). Ma ono na celu niedopuszczenie do powstania choroby, do jej nasilenia lub nawrotu, do jej rozpowszechnienia lub przeniesienia z jednego człowieka na drugiego.
Trzeci wreszcie kierunek działania medycyny — to wzmacnianie sił fizycznych i psychicznych człowieka (medycyna pozytywna, medycyna zdrowego człowieka), przy czym chodzi już nie bezpośrednio o zapobieganie, ale przede wszystkim o wzmacnianie zdrowia człowieka.
Pierwszy kierunek działania — terapia — ma charakter wybitnie zindywidualizowany, dotyczy bowiem konkretnej jednostki — człowieka cierpiącego na określoną chorobę czy mającego określone dolegliwości. Przez swoje działanie terapeutyczne lekarz oddziałuje więc tylko na jednostkę. Jest rzeczą oczywistą, że terapia również zawiera w sobie pewne elementy zapobiegania np. pogorszeniu stanu zdrowia, inwalidztwu fizycznemu, psychicznemu czy społecznemu itp., jednak tylko w odniesieniu do jednostki.
Natomiast zupełnie inny charakter ma działalność zapobiegawcza (profilaktyczna) w szerokim znaczeniu tego terminu, ponieważ obejmuje całe grupy ludności, jest dla wszystkich w jednakowym stopniu dostępna, decyduje o zdrowiu całych populacji — ma więc charakter społeczny. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły znaczny rozwój tej dziedziny i nadal będzie on trwał w przyszłości, ponieważ istnieją podstawy do przypuszczeń, że następująca z pokolenia na pokolenie poprawa stanu zdrowia ludności zależy w większym stopniu od zmian w środowisku zewnętrznym, od poprawy warunków bytowych niż od postępów w terapii.
Jest to przede wszystkim domena działania działu medycyny zwanego higieną. Ma ona na celu ochronę zdrowia ogółu ludności przed działaniem szkodliwych czynników zewnętrznych. W praktyce do zadań higieny należy więc troska o właściwy skład chemiczny powietrza, o jego cechy fizyczne odpowiadające potrzebom zdrowotnym człowieka w różnych środowiskach — naturalnym i sztucznie stworzonych, jak osiedla, mieszkania, szkoły, zakłady pracy itd., o ochronę przed hałasem, przed szkodliwymi dla zdrowia zanieczyszczeniami gleby, wody, powietrza, przy czym nie chodzi tu obecnie już tylko o bierny nadzór, ale o czynne kształtowanie środowiska (fizjologia środowiskowa).
Do higieny należy również nadzór nad produktami spożywczymi i szereg innych zadań. Działalność ta nie jest indywidualizowana, lecz stosuje się jednocześnie do całej ludności żyjącej na danym terenie, zapewniając wszystkim jednakowe minimum warunków zdrowotnych, a stopniowo i komfortu.
Obok higieny środowiska człowieka, higieny pracy, higieny szkolnej na szczególne podkreślenie zasługuje higiena osobista rozumiana jako bardziej zindywidualizowane działanie zapobiegawcze, odnoszące się już stości powietrza atmosferycznego, warunków mieszkaniowych, higienicznych i psychofizycznych warunków nauki, pracy, wypoczynku, zabezpieczenia materialnego społeczeństwa;
— produkcji i rozdziału żywności oraz żywienia;
— oświaty z punktu widzenia zarówno higieny szkolnej, jak i poziomu wykształcenia całego społeczeństwa w zakresie wiedzy o zdrowiu;
— opieki zdrowotnej nie tylko leczniczej, ale i w coraz większym stopniu zapobiegawczej i rehabilitacyjnej;
— opieki społecznej.